Lemur Là Gì? Loài Linh Trưởng Thờ Mặt Trời Và Hát Bằng Mùi Cơ Thể

7 giờ sáng. Tầng 2 ZooJung chưa đông khách. Một con Lemur đang ngồi trên bệ gỗ, hai tay dang ra hai bên, mặt ngẩng lên đúng hướng ánh nắng xuyên qua ô kính mái. Đứng nhìn mà không biết, bạn có thể nghĩ nó đang thiền.

Không phải. Đó là cách Lemur catta điều tiết thân nhiệt mỗi buổi sáng — hành vi được ghi nhận trong tự nhiên ở Madagascar và tái hiện rõ ở ZooJung vào những giờ đầu tiên mỗi ngày. Khi bụng màu trắng tiếp xúc tối đa với ánh sáng, nhiệt độ cơ thể tăng nhanh hơn mà không cần tiêu tốn calo. Tiết kiệm năng lượng theo cách tiến hóa đã chọn lọc qua hàng triệu năm.

Lemur là ai trong cây tiến hóa linh trưởng?

Lemur catta — Ring-tailed Lemur, hay Vượn cáo vòng đuôi — thuộc Bộ linh trưởng (Primates), họ Lemuridae. Tổ tiên của chúng tách khỏi nhánh linh trưởng chính khoảng 55–60 triệu năm trước, rồi bị cô lập hoàn toàn khi Madagascar tách ra khỏi lục địa Châu Phi — một khoảng thời gian đủ dài để tiến hóa theo hướng hoàn toàn riêng.

Tách biệt địa lý tuyệt đối trong hàng chục triệu năm tạo ra điều gì? Một bộ đặc điểm sinh học không tìm thấy ở bất kỳ linh trưởng nào khác trên thế giới — từ cấu trúc xã hội đến cách giao tiếp đến cái nghi thức tắm nắng buổi sáng bạn vừa đọc. Madagascar hiện có khoảng 100 loài lemur. Lemur catta là loài được nghiên cứu nhiều nhất.

Tại sao đuôi có đúng 13 khoanh đen trắng?

Đuôi Lemur catta dài hơn cả thân, với 13 khoanh đen và trắng xen kẽ theo thứ tự cố định. Không con nào ít hơn, không con nào nhiều hơn. Nhưng cái đuôi đó không chỉ để nhận diện loài — nó là công cụ giao tiếp và vũ khí xã hội cùng một lúc.

Trước khi đối đầu với con đực khác, lemur chà cổ tay — nơi có tuyến mùi chuyên biệt — lên các khoanh lông đuôi. Sau đó dựng đuôi thẳng lên và vẫy về phía đối thủ. Đây là "stink fight" — chiến tranh tâm lý bằng mùi, không cần răng vuốt. Con nào đủ mùi mạnh, đủ kiên nhẫn vẫy lâu hơn thường thắng mà không chạm vào nhau.

Cũng vì vậy, khi cả đàn di chuyển, tất cả đều dựng đuôi cao — hoạt động như cờ hiệu để các thành viên theo nhau trong thảm thực vật dày. Một chiếc đuôi, ba chức năng: đánh dấu, chiến đấu, liên lạc.

Xã hội đảo ngược — khi con cái nắm quyền

Trong hầu hết xã hội linh trưởng, con đực to hơn thì thống trị. Lemur catta hoạt động ngược lại hoàn toàn — và không phải ngoại lệ hiếm, mà là quy tắc của cả loài. Con cái đứng đầu hệ thống phân cấp, có quyền chọn thức ăn trước. Con đực, dù có to hơn, phải nhường.

Quyền lực này không đến từ kích thước cơ thể mà từ mạng lưới liên minh giữa các con cái trong đàn. Đàn thường có 6–30 cá thể, lõi là các con cái có quan hệ họ hàng gần. Con đực phải cạnh tranh để được gia nhập — và có thể bị đuổi nếu không đủ tín nhiệm. Nghiên cứu tại Madagascar cho thấy con đực thường chuyển đàn nhiều lần trong đời, trong khi con cái ở lại đàn sinh ra suốt đời.

Sun-worshipping — nghi lễ không thể bỏ lỡ

Mỗi buổi sáng, trước khi bắt đầu kiếm ăn, Lemur catta ngồi thẳng, dang hai tay ra hai bên, bụng trắng hướng về phía mặt trời. Trông giống thiền. Thật ra là vật lý học thuần túy. Đêm qua lạnh — nhiệt độ cơ thể lemur giảm đáng kể trong khi ngủ. Tư thế dang tay buổi sáng tối đa hóa diện tích da tiếp xúc ánh sáng, hồi phục nhiệt độ hoạt động nhanh hơn mà không tốn glucose dự trữ. Tiến hóa tìm ra cách tiết kiệm năng lượng hiệu quả hơn nhiều so với chúng ta nghĩ.

Tại ZooJung, hành vi này quan sát rõ nhất trước 9:30 sáng. Sau khi tắm nắng xong, lemur chuyển sang kiếm ăn và tương tác xã hội, nghỉ ngơi vào giữa trưa, rồi hoạt động trở lại trước giờ cho ăn chiều.

Lemur tại ZooJung Nha Trang

Endangered — và tại sao điều đó quan trọng

IUCN xếp Lemur catta ở mức Endangered từ năm 2012. Nguyên nhân chính: Madagascar mất khoảng 90% thảm rừng nguyên sinh do canh tác nông nghiệp và khai thác gỗ. Đến năm 2022, quần thể hoang dã ước tính còn dưới 2.500 cá thể trưởng thành — giảm hơn 95% so với đầu thế kỷ 20.

ZooJung không thể thay thế công tác bảo tồn tại Madagascar. Nhưng thật ra bảo tồn bắt đầu từ nhận thức — và nhận thức bắt đầu từ việc biết loài đó tồn tại, biết nó trông như thế nào, biết nó đang đối mặt với gì. Nhìn một con lemur tắm nắng trực tiếp ghi vào ký ức theo cách hoàn toàn khác so với xem ảnh trên Google. Đó là điểm bắt đầu.

Đọc thêm: Capybara là gì — loài gặm nhấm lớn nhất thế giới · 3 tầng ZooJung có gì · Tất cả bài viết